5. Een nieuwe kijk op de platentektoniek in de Middellandse Zee


In het vorige hoofdstuk werd verteld over de chaotische bewegingen van de micro-platen in het Middellandse Zee gebied. Als gevolg daarvan deed zich overal gebergtevorming voor. In dit hoofdstuk wordt gereconstructeerd hoe en waardoor zich dit alles precies heeft afgespeeld.

We zullen zien, dat de bewegingen van de micro-platen en de gebergtevorming in het Middellandse Zee gebied het uiteindelijke resultaat zijn van twee opeenvolgende (multiple) impact gebeurtenissen. Die hebben zich respectievelijk voorgedaan aan het eind van het Trias en aan het eind van het Krijt.

Het onderstaande plaatje schetst de beginsituatie in het Trias. In de figuur is te zien, dat de zuidrand van het Europese continent bestaat uit een collage van dicht tegen elkaar aanliggende micro-platen. Zo zie je aan de oostkant van Spanje de microplaten Sardinië-Corisca, Majorca-Ibiza en Italië liggen.

Aan de zuidkant van Frankrijk en Zwitserland bevinden zich ook een aantal micro-platen. Dat zijn de hoofdrolspelers bij het ontstaan van de Alpen. In het verlengde van de microplaten Majorca-Ibiza en Sardinië-Corsica ligt de Briancon micro-plaat (ook wel Briancon hoogte genoemd). Ten oosten daarvan liggen nog drie micro-platen. Die worden van links naar rechts het Zuid Alpien, het Dinarisch blok en het Oost Alpien genoemd. 

Merk op, dat in deze reconstructie het Dinarisch blok een fragment is van de zuidrand van het Europese continent en niet, zoals bij de reconstructie in het vorig hoofdstuk, een onderdeel van de noordrand van Afrika.

 Trias Klik op de afbeelding om te vergroten.

Figuur 5.1. Ligging van een aantal micro-platen aan de zuidrand van het Europese continent in het Trias.

 


Vervolgens doet er zich aan het eind van het Trias een eerste multiple inslagevent voor.


De Manicouagan en Saint Martin kraters in Canada en de Great Meteor Crater hot spot, die tegenwoordig in het midden van de Atlantische oceaan ligt, vormen drie op één lijn liggende 'smoking guns' van deze meervoudige inslaggebeurtenis aan het eind van het Trias. In het verlengde van deze kraters bevindt zich bovendien in Frankrijk nog een grote impactstructuur uit die tijd, de Rochechouart krater. De onderstaande figuren geven daar een grafische impressie en de ligging van (J.G.Spray e.a., Evidence for a late Triassic multiple impact event on Earth, 1998, Nature vol 392, 12 Maart, pp.171-174).

 

 

 

Figuur 5.2. Grafische impressie van de Rochechouart impactstructuur.

 

 

 

Figuur 5.3. Ligging van de Rochechouart krater ten westen van Limoges aan de westrand van het Centraal Massief.


In de volgende twee hoofdstukken wordt uitgelegd, dat dit impactgeweld enorme gevolgen heeft gehad voor het inwendige van de aarde. Door de impacts dringen explosieve, water en gasrijke magmagolven van uit de diepten van de aarde (de asthenosfeer) met geweld de zwakke zones in de vaste aardkorst binnen. Deze magmastormen oefenen enorme krachten uit op de bovenliggende aardplaten. Door deze dynamiek scheurt Spanje van Europa af. Ook breken de hierboven genoemde micro-platen aan de zuidrand van Europa van het continent af.

Tussen Spanje en Europa ontstaat een bekken. Maar ook vormt zich een bassin tussen Spanje en de afgescheurde micro-platen Ibiza-Majorca en Sardinië-Corsica, de Valencia trog. Tussen de laatst genoemde micro-plaat en Italië ontstaat een soortgelijk depressie.

Aan de zuidkant van Frankrijk zie je deze dubbele bekkenvorming in spiegelbeeld terug. Zo ontwikkelt zich een diepe slenk tussen het Europese continent en de Briancon hoogte. Die wordt de Wallis trog genoemd. Tussen de Briancon hoogte en het 'treintje' micro-platen Zuid Alpien, Dinarisch blok en Oost Alpien opent zich een bredere binnenzee. Die wordt in de Alpen geologie het Piedmont bekken genoemd.

Klik op de afbeelding om te vergroten.

Figuur 5.4. Gevolgen van een multiple impact event aan het einde van het Trias: micro-platen springen als spaanders van de zuidrand van het Europese continent af. Ten oosten van Spanje gaat het om Mallorca, Sardinië, Corsica en Italië. Ten oosten van Frankrijk breken de Briancon hoogte en het Oost Alpien, het Zuid Alpien, het Dinarisch blok van de Europese continentrand af. Tussen de Briancon hoogte en het vaste Europese continent ligt de Wallis trog; de inham ten oosten van de Briancon hoogte wordt het Piedmont bekken genoemd.

Onderstaande figuur geeft een noordwest zuidoost dwarsdoorsnede van de aardkorst vanaf Frankrijk tot aan het Zuid Alpien aan het eind van het Trias. Vergelijk dit profiel met figuur 6.8.

Fr= Frankrijk; W = Wallis trog; B = Briancon hoogte; P = Piedmont bekken; ZA = Zuid Alpien;

DO = gedelamineerde onderkorst Europese continentrand (Briancon hoogte en Zuid Alpien);

OT = Oceaanbodem van Tethys.

zwart = magma uit Conraddiscontinuïteitszone.

Klik op de afbeelding om te vergroten.

 

 

Figuur 5.5. Aan het eind van de Krijtperiode doet zich een tweede multiple impactevent op aarde voor.

 

De onderstaande figuren 5.6 t/m 5.11 brengen de ontwikkelingen aan het eind van het Krijt in beeld. Dan doet zich een tweede inslagronde voor. Die bestaat uit ten minste zes impacts. Die hebben grote gevolgen gehad voor de tektoniek en gebergtevorming in het Middellandse Zee gebied.

Zo doet zich ten westen van Afrika een enorme inslag voor. Die in figuur 5.10 aangegeven Azoren/Canarische eilanden hotspot is daar een overblijfsel van. Ten westen daarvan ligt een andere impactlokatie van het einde van het Krijt, de beroemde Chicxulub impactstructuur op het Mexicaanse schiereiland Yucatan. Deze Chicxulub impact is in figuur 5.10. aangegeven (maar staat niet in figuur 5.11 ingetekend). Beide impacts hebben effect gehad op de tektoniek en gebergtevorming in het Middellandse zee gebied. 

Ook doet zich aan het eind van het Krijt in de Indische Oceaan een geweldige impact voor. De immense Shiva kraterstructuur (500 km in doorsnede), die ten noord oosten van Madagaskar ligt, wordt daarvan als de 'smoking gun' gezien, zie figuren 5.8 en 5.9. (zie ook www.newgeology.us). Daarnaast vindt er nog een relatief kleinere impact in die tijd plaats in de Oekraïne. De Boltysh impactkrater (diameter 25 km) is daar het overblijfsel van, zie figuren 5.6 en 5.7.

Aanvullend kunnen nog twee impactstructuren worden genoemd die ook worden geassocieerd met de Krijt-Tertiair grens: de Manson krater (diameter: 35 km) in de VS in de staat Iowa en de Azuara krater (diameter: 30 km), in Spanje, 50 km ten zuiden van Zaragosa (P.Hodge, 1994, Meteorite Carters and Impact structures of the Earth, p.17, 78, Cambridge Université Press). 

 

 

Figuur 5.6. Lokatie van de Boltysh inslagstructuur ten zuidoosten van Kiev.

 

 

Figuur 5.7. Gebied rondom de Boltysh krater waar inslagpuin voorkomt.

 

    

Figuur 5.8. Reconstructie van de Shiva impact ten westen van het Indiase micro-continent dat in het Krijt ten oosten van de Seychellen eilanden lag. In de onderste figuur worden de gevolgen van de Shiva impact gevisualiseerd: het ontstaan van een hotspot van opwellend magma en de verplaatsing van India richting het Aziatisch vasteland.

 

  

Figuur 5.9. Door de verplaatsing in het Tertiair van India naar het noordoosten is de Shiva inslagkrater uit elkaar getrokken: de zuidelijke helft vormt de Amirante boog nabij de Seychellen eilanden, de noordelijke helft ligt bij Bombay op het Indiase micro-continent. De onderste figuur laat zien, dat de verplaatsing van India naar het noordoosten zich boven een 'surge channel' heeft voltrokken. De restanten van deze 'glijbaan' van stromend magma zijn op de bodem van de Indische Oceaan zichtbaar als de Chagos-Laccadive-Réunion Island hotspot-Ridge.

 

 

Figuur 5.10. Ligging van de lokaties van de impacts aan het einde van het Krijt die een sleutelrol hebben gespeeld bij de tektoniek en gebergtevorming in het Middellandse zeegebied in het Tertiair.

 

De effecten (explosieve magmabewegingen onder de continentale boven korst) van dit hevige kosmisch bombardement aan het eind van het Krijt resulteren in een totale herschikking van de microplaten van het Middellandse Zee gebied. Dat maakt onderstaande figuur duidelijk.

 

Klik op de afbeelding om te vergroten.

Figuur 5.11. Vanuit figuur 5.4. is de huidige situatie, zoals afgebeeld in deze figuur, ontstaan. De drie impacts aan het einde van het Krijt hebben geleid tot een chaotische verplaatsing van de micro-platen aan de noordrand van de Tethys oceaan. De tegenwoordige ligging van de micro-platen in het Middellandse zeegebied is de uitkomst van de verschillende magmabewegingen onder de continentale bovenkorst die door de impacts zijn opgewekt.

P.S. New England hotspot/impact is een andere benaming voor de Azoren/Canarische eilanden hotspot/impact.

 

We zien:

Dat Spanje tegen Frankrijk wordt aangedrukt, waarbij de Pyreneeën oprijzen. 

Dat Italië z'n beweging naar het noord oosten begint .

Als gevolg van deze opmars worden de micro-platen van de Briancon hoogte, het Zuid Alpien en het Oost Alpien tegen en over de Europese continentrand geduwd. Dit alles gaat gepaard met het dichtknijpen van de Wallis trog en het Piedmont bekken. Daarbij worden ook de mariene sedimenten uit deze bekkens op de zuidrand van het Europese continent gedumpt. In essentie is dit wat er zich bij het ontstaan van de Alpen heeft afgespeeld.

Het volgende hoofdstuk (6) beschrijft in detail de bewegingen van de micro-platen die bij het ontstaan van de Alpen betrokken zijn geweest.

De Azura impact in Spanje heeft een speciale rol gespeeld in de beweging van de micro-platen in het westen van de Middellandse Zee. De contintale bovenkorst aan de oostkant van Spanje wordt door magmastromen vanuit de impact lokatie uit elkaar getrokken (extension). Mallorca wordt met de wijzers van de klok mee, naar het zuidoosten verplaatst, terwijl de micro-plaat waarop Corsica en Sardinië liggen, tegen de wijzers van de klok in, naar het noordoosten wegdraait, zie onderstaande recontructie. Door deze plaatbewegingen vormde zich de Balearen Zee ten noordoosten van Spanje.

 

Figuur 5.11. Door magmastromen, op 10 km diepte vanuit de Azura impactlokatie in Spanje, wordt de continentale bovenkorst van Corsica en Sardinië tegen de wijzers van de klok in naar het noordoosten verplaatst, terwijl de continentale korst van Mallorca met de wijzers van de klok mee naar het zuidoosten wegdraait.

 

Aan de oostkant van de Middellandse Zee speelt zich een analoog proces af. Alleen dan in spiegelbeeld en op een wat grotere ruimtelijke schaal. We zien, dat de Grieks-Albanese-Turkse plaat, als gevolg van de Boltysh impact en de impact in de Stille Oceaan, naar het zuidwesten wordt geduwd. Tijdens deze beweging botst de voorkant van deze plaat tegen de Italiaanse micro-plaat, die naar het noordoosten beweegt. Hierdoor breekt het Grieks-Albanische deel van de Turkse deelplaat af. Deze micro-plaat wordt door de Italiaanse plaat naar het noordoosten geduwd en komt zo haaks op de Turkse plaat te staan. 

Hoofdstuk negen brengt deze tektonische ontwikkelingen van de Grieks-Albanese-Turkse micro-plaat gedetailleerd in beeld.

Tenslotte kunnen we in figuur 5.11. constateren, dat door de Boltysh en de New England impacts in de aardkorst tegengestelde magmabewegingen worden opgewekt. Die hebben ertoe geleid, dat de zuidoost rand van het Europese continent in het gebied van de Karpaten en de Transylvanische Alpen in een S bocht wordt gevouwen.


 

Het komt er op neer, dat de ligging van alle gebergtesystemen in het Middellandse zeegebied het resultaat is van de chaotische bewegingen van de micro-platen in het Tertiair. Deze 'botsautootjes' bewegingen en de daaruit resulterende huidige lokaties van de micro-platen zijn het gevolg van magmastormen in de aardkorst. Die zijn door een inslagevent, bestaande uit vier inslagen, aan het eind van het Krijt opgewekt. Deze impacts fungeren dus als grote motor achter zowel de platentektoniek als de gebergtevorming in het Middellandse zeegebied.


In het volgende hoofdstuk wordt uitgelegd, hoe de tektonische bewegingen van het 'treintje' van vier micro-platen (Italië, Zuid Alpien, Dinarisch blok, Oost Alpien) hebben geleid tot het ontstaan van de Alpen. Het daarop volgende hoofdstuk (7) gaat dieper in op het mechanisme waardoor de micro-platen in het gebied van de Middellandse Zee horizontaal zijn verplaatst, wat uiteindelijk heeft geresulteerd in het omhoogkomen van de Alpen. Het gaat hier om door impacts opgewekte explosieve magmastromen in 'surge channels' onder de continentale boven korst.